تعالى . « وَ مِنْ وَرائِهِمْ بَرْزَخٌ إِلى يَوْمِ يُبْعَثُونَ » « 1 » ، و قال : هو القبر ، و انّ لهم فيه لمعيشة ضنكا . و اللّه انّ القبر لروضة من رياض الجنّة ، أو حفرة من حفر النّيران . و مثله مروى عن أمير المؤمنين عليه السّلام أيضا « 2 » . آنكه مرحوم آخوند فرمود : « كلّها مباينة الحقيقة » ، مقصود اين است كه تغاير و تخالف دارند نه اينكه تباين حقيقى باشد زيرا عالم دانى مثال عالم عالى است و يك شخص را به حسب عوالم ، هويّات عديده است ، آن‌چنان كه در حكمت متعاليه مبرهن شده است . ه - تبصره : [ عوالم سه گانهء وجود ] دانسته شد كه قوهء خيال شأنى از شئون انسان و كارخانهء صورت سازى او است و مجرّد به تجرّد برزخى است ، يعنى در عوالم سه‌گانهء وجود انسان واسطه بين طبيعت بدن كه مرتبهء نازلهء او است و بين مرحلهء عاليهء آن‌كه قوهء عاقله و يا ما فوق آنست ، مىباشد . و نيز اشارتى رفت كه طفره مطلقا محال است و بر اين اساس قويم در ترتيب نظام وجودى به حكم قاعدهء شريف امكان اشرف و اخس تفرقه در ايجاد باطل است يعنى در قوس نزولى ، ممكن اشرف بايد اقدم از ممكن اخس باشد كه از الأشرف فالأشرف تا به اخس سلسلهء نزولى ، و در قوس صعودى بالعكس از الأخس فالأخس تا به اشرف سلسلهء صعودى ، منتهى شود . كَما بَدَأَكُمْ تَعُودُونَ « 3 » . يُدَبِّرُ الْأَمْرَ مِنَ السَّماءِ إِلَى الْأَرْضِ ثُمَّ يَعْرُجُ إِلَيْهِ « 4 » . پس از در نظر گرفتن اصول مذكوره و به حكم تطابق كونين هريك از عالم و آدم را در مراتب تنزلات وجود يك مرحله وجود برزخى است كه آن را به نام عالم مثال مطلق و اين را عالم مثال مقيّد مىنامند . و نيز آن را عالم مثال اكبر و اين را عالم مثال اصغر تعبير مىكنند ، و نيز آن را خيال منفصل و اين را خيال متّصل مىگويند .

--> ( 1 ) - سورهء مؤمنون 23 - آيهء 100 . ( 2 ) - « بحار » ج 3 ، ط 1 ، ص 151 و 152 . ( 3 ) - سورهء اعراف 7 - آيهء 29 . ( 4 ) - سورهء سجده 32 - آيهء 5 .